Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-02-16T11:45:46.579791+00:00

Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар: Эстер

Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар: Эстер

1. Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

1. Картаяр - Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

1. СИФТЕ ГАФ

1. Эстер

Рут

Эстер

Юнус пайгъамбар

Библиядин таржумайрин институт

Москва

2010

Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар
лезги чӀалал

Таржумачи: Арбен Къардаш

Редактор: Седакъет Керимова

Чна Квевай ктабдикай Куь фикирарни веревирдер
агъадихъ галай адресдиз ракъурун тӀалабзава:

ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-158-3

© Институт перевода Библии, Москва, 2010

СИФТЕ ГАФ

СИФТЕ ГАФ

Играми кӀелзавайди,

Куь вилик Къадим Икьрардик акатзавай Рутан, Эстеран ва Юнус пайгъамбардин ктабар ква. Къадим Икьрар, месигьдарриз адет хьанвайвал, чувуд халкьдин пак каламдиз лугьузвайди я. Къадим Икьрар гьар жуьре авторри кхьенвай 39 ктабдикай ибарат хьанва. ЧӀехи пай чувуд чӀалал кхьенва. Бязи паяр 3000 йис идалай вилик кхьенвайбур я. Къадим Икьрардик тарих, къанун, шиират, арифдаррин насигьатар ва къвезвай девирдикай веревирдер авай ктабар акатзава. Ихьтин жуьреба-жуьревилиз килиг тавуна, и ктабриз уртах са тема ава: чувуд халкьдихъ галаз авай рафтарвиле Аллагьди ийизвай гьерекатар. Адан мурад вири халкьариз нуьсрет гун ва инсанри имандалди ва табийвилелди жаваб гун я. Къадим Икьрарди ЦӀийи Икьрардихъ галаз санал Ктабрин ктаб тир Библия тешкилзава. Ам дуьньяда асиррай асирралди виридалайни гзаф кӀелай ва кӀелзамай ктаб яз ама.

Библиядин таржумайрин институтди чеб ЦӀийи Икьрардик акатзавай ктабар тир Маркалай ва Лукадилай атай Шад Хабарар, МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀук ва Илчийрин Крар чапдай акъуднава. Идалайни гъейри, Библиядиз талукь гьикаяяр авай ва гьар са гьикая кьилдин дигай гзаф рангарин шикилдалди чӀагурнавай «Библиядин шикилар» ктабни акъуднава. И ктаб гьам аялриз, гьамни чӀехибуруз Библиядин вакъиайрихъ галаз таниш жедай хъсан такьат я.

И изданиеда гьатнавай пуд ктаб акьван чӀехибур туш. Абур Библиядин ктабрин арадай вилив техвей хьтин къекъуьнар авай сюжетрин хцивилелди хкатна аквазва. Абур Библиядин таржумайрин институтди Къадим Икьрардай лезги чӀалаз элкъуьрнавай сифтегьан ктабар я. Абуру чи эрадал агакьдалди XI-асирдилай V-асирдалди чувудрин тарихдин жуьреба-жуьре пуд девир къалурзава. «Рут» ва «Эстер» ктабар Библиядин ктабрин арадай а кардалди хкатна аквазва хьи, абура къалурнавай вакъиайра кьилин роль къугъвазвайди дишегьли я. Таржума редактордин кӀвалахдин жигьетдай мукьуфдивди гъилелай-тупӀалай авунва, чувудрин оригиналдихъ галаз гекъигнава.

Библиядин таржумайрин институтди Рутан, Эстеран ва Юнус пайгъамбардин ктабар лезги чӀалаз таржума авунин карда иштиракай таржумачидиз, редакторриз ва гьакӀни и ктаб чапдай акъудуник къуьн кутур ксариз сагърай лугьузва. Лезги кӀелзавайдавай вичин дидед чӀалал Библиядин и ктабар кӀелиз хьунал чун шад я. Чна умудзава хьи, адаз и ктабрай неинки ажаиб вакъиаяр ва гуьзел шиирар, гьакӀни Аллагьдинни инсанрин рафтарвиликай дерин гьакъикъат жагъида.

Чна Квевай ктабдикай Куь фикирарни веревирдер агъадихъ галай адресдиз ракъурун тӀалабзава: Институт Перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт. а/я 360.

Библиядин таржумайрин институт

Эстер

Эстер

1. Гьахьун

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

Гьахьун

Эстер

Гьахьун

«Эстер» ктабда чи эрадал къведалди V-асирда кьиле фейи вакъиайрикай кхьенва. Жезвай гьерекатар Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан а вахтара виридалайни къуватлу пачагьлугъ яз хьайи Персиядин империядин меркезда кьиле физва. Ктабда къалурнавай вакъиаяр жедалди тахминан вишни яхцӀурни цӀуд йис вилик, Исраил Бабилдин пачагьлугъди кьурдалай гуьгъуьниз чувудар гужуналди Месопотамиядиз (гилан Иракдиз) куьчарнай. Амма VI-асирдин сифте паюна Бабил вич персери кьунай, ва чувудар Персиядин пачагьлугъдин гьукумдик акатнай. Са тӀимил вахтунилай абуруз ватандиз хъфидай ихтияр ганай, амма хъфидайбур тӀимил хьана. ГьикӀ лагьайтӀа, «Эстер» ктабда авай вакъиаяр кьиле физвай V-асирда чувудар Персиядин пачагьлугъдин вири пипӀера, гьа жергедай яз, адан меркездани яшамиш жезвай.

Мардахай лугьудай чувуд вичин имидин руш Эстерни галаз меркезда яшамиш жезвай. Са кьадар вахт алатайла, Эстер пачагьдин гьаремдиз къачуна ва ахпа адакай пачагьдин паб хьана. ЯтӀани аламатдин вакъиаяр са идалди куьтягь хьаначир, абур анжах гатӀун жезвай. Эстер вичин чувуд халкь терг хьунин хаталувиликай къутармиш ийидай касдин везифаяр кьилиз акъуддай дережадиз акъатна. Ктабда садрани «Аллагь» гаф гьалтзавач, амма им Аллагь ктабда авач лагьай чӀал туш. Чувудрин кьилел хаталувал вучиз атайди тиртӀа, ктабда къулурнавайвал рикӀел хкун бес я: Эстеран имидин хва Мардахая, Аллагьдин весиятдал амал авун яз, персерин везирдин вилик метӀерал акъвазна икрам авуникай кьил къакъудна. И карди вири чувуд халкь терг авунал гъун мумкин тир, амма аламатдин жуьреда и халкь вичин душманрал гъалиб жедайвал хьана.

1

Персиядин пачагьдин гьукум ва мал-девлет

1^1Ибур Ахашвереша[*] – Гьиндистандилай Кушдал[*] кьван авай вишни къанни ирид вилаятдал агъавал ийизвай – пачагьвал ийизвай йикъар тир+. 2Адан тахт Шушан къеледа авай. 3Вичи пачагьвал ийизвай пуд лагьай йисуз ада вичин вири гьакимар, къуллугъчияр, Персиядин ва Мидиядин кьушунрин кьилин сардарар, ва вичин вилаятрин чӀехибур патал гзаф йикъара давам хьайи дем кьиле тухвана. 4Ада вишни кьудкъад йикъан къене вичин пачагьлугъдин зурба девлет ва вичин къудратдин гурлувални нурлувал къалурна. 5И йикъар куьтягь хьайила, Шушан къеледа авай халкь патал, чӀехидалай гъвечӀидал кьван вири кӀватӀна, ада пачагьдин имаратдин багъда ирид йикъан дем кьиле тухвана. 6Лацу чар хьтин ва якъутдин ранг алай сун парчаяр назнази къирдин ва туьнт яру парчадин цӀилералди ялна чӀугунвай, абур мармардин гуларикай гимишдин гьалкъайралди галкӀурна куьрснавай. Чиле къацу рангунин къванни мармар тунвай, седефдалди ва чӀулав рангунин къванералди чӀагурнавай кьакьан майдандал алай ацукьдай чкаяр къизилдикайни гимишдикай тир. 7Хъвадай затӀар къизилдин жуьреба-жуьре къапара аваз гузвай; пачагьдин чехирни гзаф авай, ам пачагьдин жумартвилиз кутугайди тир. 8Хъвадайди алагъ-салагъдалди хъвазвай, садани хъун мажбурзавачир, вучиз лагьайтӀа атанвай гьар садаз кӀандайвал ая лагьана пачагьди вичин кӀвале къуллугъзавайбуруз эмир ганвай.

Пачагьдиз вичин папакай хъел къвезва

9Пачагьдин паб Астинани пачагь Ахашверешан кӀвале дишегьлияр патал дем кьиле тухвана. 10Ирид лагьай юкъуз, пачагьдин рикӀ чехирдикди шад хьанвайла, ада вичиз къуллугъзавай ирид хесисдиз[*] – Мегьуманаз, Бизтадиз, Харбонадиз, Бигтадиз, Абагтадиз, Зетараз ва Каркасаз –+
11вичин паб Астин кьилел тажни алаз вичин вилик гъваш лагьана буйругъна. Адаз вичин папан иервал халкьаризни гьакимриз къалуриз кӀанзавай, вучиз лагьайтӀа ам гзаф гуьзелди тир. 12Амма хесисрив вугана агакьарай буйругъ пачагьдин паб Астина хъиляй кьилиз акъуднач. Пачагьдиз гзаф пис хъел атана, адан чанди цӀай кьуна. 13Пачагьди килигдай акьуллу ксарал меслят гъана, вучиз лагьайтӀа пачагьди вичин крар виридан вилик, къанун ва ихтиярар чидайбуруз аквадайвал ийизвай. 14А чӀавуз адан лап мукьув гвайбур Каршена, Шетар, Адмата, Таршиш, Мерес, Марсена, Мемухан тир. Абур Персиядин ва Мидиядин ирид гьаким, пачагьдин чин аквазвайбур ва пачагьлугъда вилик жергеда ацукьнавайбур тир. 15Пачагьди гьабурувай жузуна: «Хесисрив вугана агакьарай Ахашвереш пачагьдин гаф кьилиз акъуд тавунай пачагьдин паб Астиназ къанундалди вуч авун лазим я?» 16Мемухана пачагьдинни гьакимрин вилик лагьана: «Пачагь, вун сагърай, ви паб Астин анжах са ви вилик тахсирлу туш, ам вири гьакимрин виликни, ви вири вилаятра авай вири халкьарин виликни тахсирлу я; 17вучиз лагьайтӀа ви папа авур кардикай вири папариз ван жеда, абуруни чпин итимар кваз кьан хъийидач ва лугьуз жеда: „Ахашвереш пачагьди вичин вилик вичин паб Астин гъваш лагьанайтӀани, ам атаначир“. 18Пачагьдин папан и кардикай ван хьайи Персиядин ва Мидиядин гьакимрин папарини гила ви гьакимризни гьа гафар лугьуз жеда; папари гьуьрмет тахъвурла, итимар ажугълу жеда. 19Вуна гьахълу яз гьисабзаватӀа, мад дегиш техъжедай къарар акъудайтӀа ва Персиядинни Мидиядин къанунда Астин мад ви вилик эхкъечӀ тавунин, пачагьдин папан дережа вуна гьадалайни иер маса дишегьлидив вахгунин гьакъиндай кхьин хъуртӀа жедачни+? 20Пачагьлугъ гьикьван чӀехиди ятӀани, ви къарардикай адан вири вилаятар тирвал гьар садаз ван хьайи чӀавуз вири папари чпин гъуьлериз чӀехидалай гъвечӀидалди виридаз гьуьрмет ийиз жеда»+. 21И гаф пачагьдизни гьакимриз кӀандайди хьана; пачагьди Мемухана лагьайвал авуна. 22Гьар са итим вичин кӀвале агъа хьун патал ва адан кӀвале адан халкьдин чӀалалди рахун патал пачагьди вичин вири вилаятриз чарар ракъурна. Абур гьар са вилаятдиз вичин кхьинралди ва гьар са халкьдиз вичин чӀалалди кхьенвайбур тир.

2

Пачагь цӀийи папахъ къекъвезва

2^1Ахашвереш пачагьдин хъел алатайдалай гуьгъуьниз, ада Астина вуч авунайтӀа ва адаз къарардалди вуч тайинарнайтӀа рикӀел хкана+. 2Пачагьдиз къуллугъзавай жегьил лукӀари лагьана: «Пачагь, вун сагърай; къуй вун патал жегьил ва иер рушар жагъуррай. 3Къуй вуна вичин гьар са вилаятда жегьил, гуьзел акунар авай рушар Шушан къеледиз кӀватӀунал гуьзчивалдай ксар тайинаррай, а ксари рушар ви папарин хесис Гьегедин гуьзчивилик кутурай ва ада рушарив чпиз ягъдай атирар вугурай. 4Ви вили кьур, хуш хьайи руш къуй Астинан чкадал пачагъдин паб хьурай». И гаф пачагьдиз кӀандайди хьана; ада гьакӀ авунни авуна.

Хкягънавай рушарик чувуд рушни ква

5Шушан къеледа са чувуд авай; ам Яиран хва Мардахай тир, Яиран бан-бубаяр[*] Шимини Къиш Буняминан тайифадай тир. 6Мардахаян бубаяр Бабилдин пачагь Набухаданасара Ягьудиядин пачагь Ягьягьакинахъ галаз гъайи есиррихъ галаз Ярусалимдай куьчарнавайди тир. 7Ам вичин имидин руш Гьадассадин – адаз Эстерни лугьузвай – тербиячи тир, вучиз лагьайтӀа рушаз я диде, я буба амачир. И руш буйдалдини чиналди иер тир. Адан бубани диде кьейи чӀавуз ам Мардахая вичиз рушвиле къачунай. 8Пачагьдин буйругъни къарар малумарай чӀавуз ва Шушан къеледиз Гьегедин гуьзчивилик гзаф рушар кӀватӀзавай чӀавуз Эстерни пачагьдин папарин къаравул Гьегедин гуьзчивилик пачагьдин кӀвализ тухванай. 9Гьегедин вилериз а руш хуш хьана, рушаз адан патай хатурлувал жагъана ва ада рушаз атирар ва адаз тайинарнавай кьван вири тӀуьн-хъун санлай гана, пачагьдин кӀваляй Эстеран патав хьуниз лайихлу тир ирид рушни тайинарна. Ада Эстерни адан къаравушар дишегьлийрин гьаремдин лап хъсан са утагъдиз акъудна. 10Эстера я вичин халкьдикайни, я вичин тухумдикайни са гафни лугьузвачир, вучиз лагьайтӀа Мардахая адаз лугьумир лагьана буйругънавай. 11Эстер гьикӀ ятӀа ва адаз вуч ийизватӀа чирун патал Мардахай гьар юкъуз гьаремдин гъенев къекъведай. 12Гьар са рушаз, адет тирвал, ругуд вацран къене миррадин чӀем, муькуь ругуд вацран къене атирарни ва дишегьлийриз герек маса кишранар ядай. И цӀикьвед варз алатайла, гьар са руш Ахашвереш пачагьдин патав фидай вахт алукьдай. 13Гьаремдай пачагьдин кӀвализ фин патал рушаз вуч кӀан хьайитӀани гудай. 14Няниз руш пачагьдин патав фидай, пакамахъ ам папар авай кӀвализ, хесис Шаашгазан гуьзчивилик хкведай; мад ам пачагьдин патав хъфидачир. Пачагьдиз кӀан хьайитӀа, тӀвар кьуна адаз эвердай.

Эстеракай пачагьдин паб жезва

15Эстера – ам вичиз рушвиле къачур Мардахаян ими Абихайилан руша – пачагьдин патав фидай чӀав алукьайла, папарин къаравул, пачагьдин хесис Гьегеди лагьай затӀарилай гъейри са затӀни вичихъ галаз тухванач. Идалди Эстер вич акурбурун вилик хкаж хьана+. 16Гьа икӀ, цӀуд лагьай вацра, яни Ахашвереша пачагьвалзавай ирид лагьай йисан Тебет вацра[*], Эстер пачагьдин кӀвализ, Ахашверешаз къачунай. 17Пачагьдиз вири папарилай гзаф Эстер кӀан хьана, ада амай рушарилай гзаф пачагьдин вилик гьуьрметлувални хатурлувал къазанмишна, пачагьди пачагьвилин таж Эстеран кьилел эцигна ва адакай Астинан чкадал вичин паб авуна. 18Пачагьди вичин вири гьакимар ва къуллугъчияр патал Эстеран гьуьрметдай чӀехи дем кьиле тухвана, вилаятриз кьетӀен кьезилвилер гана ва пачагьдиз хас жумартвилелди савкьватар пайна.

Мардахая хъсанвал ийизва

19Кьвед лагьай гъилерани рушар кӀватӀнавай чӀавуз Мардахай пачагьдин варарал алай. 20Эстера вичин тухумдикай ва вичин халкьдикай, Мардахая адаз буйругънавайвал, гьеле са затӀни лагьанвачир. Мардахаян тербиядик квай чӀавуз хьиз, гилани Эстера Мардахаян лагьайвал ийизвай. 21Мардахай пачагьдин варарал алай вахтунда, пачагьдин имарат хуьзвай кьве хесисдиз, Бигтаназни Терешаз, пачагьдикай хъел атанвай, абуру пачагьдиз къаст авун патал фенд туькӀуьрзавай. 22И кардикай хабар хьайи Мардахая пачагьдин паб Эстераз хабар гана, Эстерани Мардахаян мецелай пачагьдиз лагьана. 23И кар ахтармишна, ам гьакъикъат тирди винел акъатна, Бигтанни Тереш кьведни тарагъаждикай куьрсарна. Мардахая авур и хъсанвиликай пачагьдин кӀвалахар къейд ийизвай ктабда кхьенай+.

3

Гьаманак хъел кутазва ва ада чувудар терг авун кьетӀзава

3^1Идалай гуьгъуьниз Ахашвереш пачагьди Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьаманан дережа чӀехи авуна, ам чка амайбурулай вине авуна. 2Пачагьдин варарал алай, пачагьдиз къуллугъзавай вирида Гьаманаз икрамиз, адан вилик метӀерал акъваззавай, вучиз лагьайтӀа гьакӀ ая лагьана пачагьди эмир ганвай. Амма Мардахая Гьаманаз икрамзавачир ва метӀерал акъваззавачир. 3Пачагьдин варарал алай, пачагьдиз къуллугъзавайбуру Мардахаяз лугьуз хьана: «Вучиз вуна пачагьдин эмир кьилиз акъудзавач?» 4Абуру гьар юкъуз икӀ лугьузвайтӀани, Мардахая абуруз яб гузвачир. Абуру и кардикай, Мардахай вичин гафунал кӀевиз акъваздатӀа килигун патал[*], Гьаманаз лагьана, вучиз лагьайтӀа Мардахая абуруз вич чувуд тирди хабар ганвай. 5Вичиз Мардахая икрам тийизвайди ва метӀерал акъваз тийизвайди акурла, Гьаман хъилевди ацӀана. 6Гьаманаз са Мардахай телеф авун тӀимил яз акуна; Мардахай гьи халкьдикай ятӀа Гьаманаз лагьанвайвиляй, Гьамана Ахашверешан пачагьлугъда авай вири чувудар, Мардахаян халкь я лагьана, терг авун фикирна. 7Гьавиляй Нисан лугьудай сад лагьай вацра, Ахашвереша пачагьвал ийизвай цӀикьвед лагьай йисуз Гьаманан вилик гьар са вацран ва гьар йикъан гъакъиндай пур, яни чип вегьиз хьана ва и кар цӀикьвед лагьай варз тир Адар вацралди даван хьана+. 8Гьамана Ахашвереш пачагьдиз лагьана: «Пачагь, вун сагърай. Ви пачагьлугъдин вири вилаятра халкьарин арада чкӀанвай са халкь ава: а халкьдин къанунарни муькуь вири халкьарин къанунрилай тафаватлу я, а халкьди пачагьдин къанунар кьилиз акъудзавач, вуна и кар икӀ туна виже къведач+. 9Эгер ваз гьахълу яз аквазватӀа, а халкь къирмишдай ихтияр це. За ви хазинадиз цӀуд агъзур талант[*] гимишар гуда». 10Чувудриз акси къарар тестикьарун патал пачагьди вичин гъилихъай закӀал галудна чувудрин душман Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьаманав вугана+. 11Пачагьди Гьаманаз лагьана: «А гимишарни а халкь за ви ихтиярда твазва; адаз, ваз вуч кӀан ятӀа, гьам ая». 12Сад лагьай вацран цӀипуд лагьай юкъуз вири мирзейриз эверна, Гьамана буйругъ гайивал, пачагьдин гъилик квай регьберриз ва гьар са вилаятрин кьилел алайбуруз, гьакӀни гьар халкьдин гьакимдиз гьар са вилаятдиз вичин кхьинралди ва гьар са халкьдиз вичин чӀалалди чарар кхьена; чарар Ахашверешан тӀварцӀелай кхьенвай ва адан закӀалдалди тестикьарнавай+. 13Чувудар чӀехидалай гъвечӀидалди, аялар ва дишегьлияр вири са юкъуз, яни Адар[*] вацран цӀипуд лагьай юкъуз рекьикь, рекьидай чкадал гъваш, къирмиш ая ва абурун мулкар тараш ая лагьана кхьенвай чарар чархачийрив вугана пачагьдин вири вилаятриз ракъурна+. 14Къарар кхьенвай чар гьар са вилаятда вири халкьар патал къанун яз малумарна, абур и йикъаз гьазур хьун патал гьар са вилаятдиз рекье туна. 15Пачагьдин буйругъ гваз чархачияр тадиз рекье гьатна. Шушан къеледани и къарар малумарнай. Пачагьдини Гьамана ацукьна чпиз тӀуьнар-хъунарзавай, Шушан шегьерда, лагьайтӀа са гъулгъула гьатнавай+.

4

Эстера чувудар къутармишун лазим я

4^1Мардахаяз вуч жедатӀа чир хьайила, ада вичин парталар кукӀварна, ших алукӀна ва вичин кьилелай руьхъ кӀвахна. Ахпа шегьердин юкьвал экъечӀна чӀехи ва туькьуьл сузадалди шехьиз-гьарайиз хьана. 2Ам анжах пачагьдин тавханадин варарив кьван атана, вучиз лагьайтӀа ших алаз пачагьдин варариз гьахьдай ихтияр авачир. 3Пачагьдин буйругъни къарар агакьай гьар са вилаятда ва чкада вирина сад хьиз чувудрин чӀехи йикь-шуван авай, абуру сивер хуьз, шехьиз суза ийизвай; гзафбур патал шихни руьхъ мес хьанвай. 4Эстеран къаравушарни адахъ гелкъвезвай хесисар атана ва адаз ихтилатна, пачагьдин папак чӀехи къалабулух акатна. Мардахая вичин ших алудна адан чкадал алукӀун патал Эстера адаз парталар ракъурна, амма Мардахая къачунач. 5ИкӀ хьайила Эстера вичихъ пачагьди гилигнавай са хесисдиз, Гьатахаз, эверна ва ам Мардахаян кьилив и хьанвай кар вуч ятӀа ва вучиз хьанвайди ятӀа чирун патал ракъурна. 6Гьатах пачагьдин тавханадин варарин вилик квай шегьердин майдандал Мардахаян патав фена. 7Мардахая адаз вуч хьанватӀа ихтилатна, Гьамана пачагьдин хазинадиз чувудар терг авунай гуда лагьана хиве кьунвай гимишрин кьадардикайни лагьана+. 8Эстераз къалурун патал ва адаз вири чир хьун патал чувудар терг авунин гьакъиндай Шушанда чукӀурнавай къарар кхьенвай чарни Мардахая адав вугана. Ада Эстераз пачагьдин патав фена адаз регьимлу хьухь лугьуз минет авун ва жуван халкьдин патахъай лугьун буюрмишна+. 9Гьатаха, хтана, Эстераз Мардахаян гафар хълагьна. 10Эстера Гьатах Мардахаяз икӀ лугьун патал мад ракъур хъувуна: 11«Пачагьдин къуллугъчийриз ва пачагьдин вири вилаятра авай халкьариз чизва хьи, эвер тавуна пачагьдин тавханадин къенепатан гьаятдиз гьахьай гьар садаз, гьам итимдиз, гьамни дишегьлидиз, авайди са дуван я – ажал; анжах пачагьди вичин къизилдин аса нел яргъи авуртӀа, гьам чан аламаз амукьда. Заз пачагьди эвер тавуна та къанни цӀуд югъ хьанва». 12Эстеран гафар Мардахаяв ахгакьарна. 13Мардахая Эстераз жаваб яз лагьана: «Пачагьдин кӀвале вири чувудрикай тек са вун къутармиш жеда лагьана фикирмир. 14Эгер вун ихьтин вахтунда кис хьайитӀа, чувудриз азадвални гужарикай хкатун маса чкадай къведа, вунни ви бубадин кӀвал телеф жеда. Низ чида, белки, гьа ихьтин вахт патал вун пачагьдин дережадив агакьнавайди ятӀа?» 15Эстера Мардахаяз жаваб яз лагьана: 16«Алад, Шушандавай кьван вири чувудар кӀватӀа ва зи хатурдай сивер хуьх, пуд юкъуз я немир, я хъвамир, гьам йифизни, гьам юкъузни. За зи къаравушарни галаз сив хуьда, ахпа зун, къанундиз акси кар ятӀани, пачагьдин патав фида; кьейитӀа, рекьида». 17Мардахая, фена, вичиз Эстера вуч буйругънатӀа, гьакӀ авуна.

5

Эстера кутугай ара жагъурзава

5^1Пуд лагьай юкъуз Эстера пачагьдин папаз хас жуьреда алукӀна, ам пачагьдин кӀвалин къенепатан гьаятда, пачагьдин тавханадин вилик акъвазна; а чӀавуз пачагь вичин кӀвале вичин тахтуна, кӀвализ гьахьдай ракӀарин къаншарда ацукьнавай+. 2Пачагьдиз гьаятда акъвазнавай вичин паб Эстер акурла, адаз пачагьдин вилера регьим аваз жагъана. Пачагьди вичин гъилевай къизилдин аса Эстерал яргъи авуна, Эстера, атана, асадин кьилик хкӀуна+. 3Пачагьди адаз лагьана: «Ваз вуч кӀанзава, Эстер-ханум? Ви тӀалабун гьихьтинди я? Эгер пачагьлугъдин са пай ваз гуналди туькӀуьдайди ятӀа, за гьамни гуда»+. 4Эстера жаваб гана: «Пачагь, вун сагърай; эгер ваз хъсан яз акуртӀа, вун къе за ваз гьазурнавай деминиз Гьаманни галаз атанайтӀа заз кӀандай». 5Пачагьди лагьана: «Эстера лагьайвал авун патал, тадиз Гьаманан патав алад». Пачагь Гьаманни галаз Эстера гьазурнавай деминиз атана. 6Чехир хъвадайла, пачагьди Эстераз лагьана: «Ви мурад вуч я? Ам кьилиз акъудда. Ви тӀалабун гьихьтинди я? Эгер пачагьлугъдин са пай ваз гуналди туькӀуьдайди ятӀа, гьамни кьилиз акъудда». 7Эстера жаваб яз, лагьана: «Ингье зи мурад, ингье зи тӀалабун: 8Эгер ви патай заз хатур аватӀа ва эгер ваз зи мурадни зи тӀалабун кьилиз акъудиз кӀанзаватӀа, вун пака Гьаманни галаз за квез кьведазни гьазурнавай деминиз атанайтӀа кӀандай, пачагь, вун сагърай, за зи мурадни пака лугьуда»+. 9А юкъуз пачагьдин папан кӀваляй Гьаман шад яз ва руьгь кӀубан яз экъечӀна. Амма адаз пачагьдин имаратдин варарин вилик Мардахай акурла ва ам къарагъ тавурди, гьич чкадилайни юзун тавурди акурла, Гьаман Мардахаякай атай хъилев ацӀанай+.

Гьаманан фенд

10ЯтӀани Гьаман кӀевиз акъвазна. Ам вичин кӀвализ хтайла, ада вичин дустариз ва вичин паб Зерешаз эвериз ракъурна+. 11Гьамана абуруз вичин девлетдикай, вичиз гзаф рухваяр авайдакай ва вичин дережа пачагьди гьикӀ хкажнайтӀа, вич гьакимрилайни, пачагьдин къуллугъчийрилайни гьикӀ виниз акъуднайтӀа, ихтилатна+. 12Гьамана лагьана: «Пачагьдин паб Эстерани вичи гьазурай деминиз пачагьдилайни залай гъейри мад садазни эвернач; заз адан патав пачагьдихъ галаз пакани эвернава. 13Амма заз пачагьдин варарал алай чувуд Мардахай аквазмай кьван гагьда, вири и крар тӀимил яз аквазва». 14Адан паб Зерешани адан дустари адаз лагьана: «Къуй яргъивилел яхцӀурни цӀуд кьуьнт алай тарагъаж гьазуррай, пакамахъ пачагьдиз лагь, а тарагъаждикай Мардахай куьрсдайвал; гьа чӀавуз пачагьни галаз шаддиз деминиз алад». И меслят Гьаманаз бегенмиш хьана ва ада тарагъаж гьазурна+.

6

Гьаман Мардахаяз гьуьрмет авуниз мажбур жезва

6^1И йифиз Аллагьди пачагьдивай ахвар къакъудна ва ада вичин кӀвалахар къейд ийизвай ктаб гъун буйругъна; а ктабда авай кхьинар пачагьдиз кӀелна+. 2Анай Ахашвереш пачагь яна рекьинин фенд тӀуькӀуьриз кӀан хьайи, чпи пачагь авай кӀвалин рак хуьзвай кьве хесисдикай, Бигтанакайни Терешракай, Мардахая гьикӀ хабар ганайтӀа кхьенваз жагъана+. 3Пачагьди жузуна: «И кардай Мардахаяз гьихьтин гьуьрмет авунва ва гьихьтин дережа ганва?» Пачагьдиз къуллугъзавай жегьил лукӀари лагьана: «Адаз са затӀни ганвач». 4Пачагьди хабар кьуна: «Гьаятда вуж ава?» И чӀавуз Мардахай адаз гьазурнавай тарагъаждикай куьрсарун патал пачагьдихъ галаз меслят ийиз пачагьдин кӀвалин къецепатан гьаятдал Гьаман атанвай+. 5Жегьил лукӀари пачагьдиз лагьана: «Ангье, Гьаман гьаятда акъвазнава». Пачагьди лагьана: «Къуй атурай». 6Гьаман атана. Пачагьди адаз лагьана: «Пачагьдиз са касдиз гьуьрмет ийиз кӀан хьайитӀа, вуч авуртӀа хъсан я?» Гьамана вичин рикӀяй фикирна: «Пачагьдиз залай гъейри маса низ гьуьрмет ийиз кӀан жеда кьван?» 7Гьамана пачагьдиз лагьана: «Пачагь, вун сагърай, ваз гьуьрметдалди вуж хкажиз кӀанзаватӀа, 8къуй вуна алукӀай парталарни вун акьахай ва вичелни таж алай балкӀан гъурай. 9Къуй а парталарни балкӀан вуна вичин сифте гьакимрикай садаз гурай, ваз гьуьрметдалди хкажиз кӀанзавай касдал а парталар алукӀрай ва ам балкӀандаллаз шегьердин майдандал акъудрай ва адан вилик лугьурай: „Пачагьдиз гьуьрметдалди хкажиз кӀан хьайи касдиз гьа икӀ ийидайди я!“» 10Пачагьди Гьаманаз лагьана: «АкӀ ятӀа исятда гьа вуна лагьай парталарни балкӀан къачуна, пачагьдин варарал алай чувуд Мардахаяз твах, са затӀни хкуд тавуна, вуна вуч лагьанатӀа, гьам ая». 11Гьамана парталарни балкӀан къачуна, а парталар Мардахаял алукӀна, ам балкӀандаллаз шегьердин майдандал акъудна ва Мардахаян вилик гьарайна: «Пачагьдиз гьуьрметдалди хкажиз кӀан хьайи касдиз гьа икӀ ийидайди я!» 12Мардахай пачагьдин варарив хтана. Гьаман, сефил яз, кьил кьуна, вичин кӀвализ катна. 13Ада вичин паб Зерешазни вичин дустариз вичин кьилел атайдакай ихтилатна. Адан арифдаррини адан паб Зереша адаз лагьана: «Эгер Мардахай чувуд яз вун агъуз аватзаватӀа, ви тӀем адак акакьдач; аквар гьаларай, вун адан вилик агъуз жеда»+. 14Абуру адахъ галаз гьеле ихтилатар ийизмайла, пачагьдин хесисар атана акъатна, ва абуру Эстера гьазурнавай деминиз атун патал Гьаманак тади кутуна.

7

Эстеран ери-бине ва Гьаман тарагъаждиз акъудун

7^1Пачагь Гьаманни галаз Эстеран патав деминиз атана+. 2И кьвед лагьай юкъузни, чехир хъвадай вахтунда пачагьди Эстераз мадни лагьана: «Ви мурад вуч я, Эстер-ханум? Ам кьилиз акъатда. Ви тӀалабун гьихьтинди я? Эгер пачагьлугъдин са пай ваз гуналди туькӀуьдайди ятӀа, гьамни гуда». 3Эстера жаваб яз лагьана: «Эгер ви патай, пачагь, вун сагърай, заз хатур аватӀа ва ваз гьакӀ кӀан ятӀа, къуй заз зи мурад тирвал уьмуьр багъишрай, зи тӀалабун тирвал – зи халкь багъишрай!+
4Вучиз лагьайтӀа зунни зи халкь терг авун патал, яна рекьин патал, телеф хьун патал маса ганва. Эгер чун лукӀвилиз маса гун хьайитӀа, зун, душманди ваз гузвай зиян эвез тавунайтӀани, кисдай[*]»+. 5Ахашвереш пачагьди жаваб яз лагьана: «Ам вуж я? Вичин рикӀяй икӀ ийиз алакьай кас гьинава?» 6Эстера лагьана: «Душман ва мидя – хъилен кӀватӀ Гьаман я!» Пачагьдинни адан папан вилик Гьаман зурзаз акъвазна+. 7Пачагь деминай хъел кваз къарагъна тавханадин вилик квай багъдиз фена; Гьаман, лагьайтӀа, вичин чан къачумир лугьуз Эстераз минетариз амукьна, вучиз лагьайтӀа адаз пачагьди вичиз гьихьтин кьадар тайинарнаватӀа акунвай. 8Пачагь тавханадин вилик квай багъдай дем авай кӀвализ хтайла, Гьаман Эстер агалтнавай чкадал ярх хьанвай. Пачагьди гьарайна: «Идаз зи кӀвале гьатта зунни аваз зи папални гуж гъалибиз кӀанзава!» Пачагьдин сивяй и гаф акъатунни, Гьаман кьуна. 9Пачагьдиз къуллугъзавай хесисрикай сад тир Харбонади лагьана: «Гьаманан кӀвалин патав яхцӀурни цӀуд кьуьнтуьнин кьакьанвал алай тарагъажни къянава кьван. Ам Гьамана пачагьдин хийир патал гафар лугьузвай Мардахай куьрсарун патал гьазурнавайди я». Пачагьди лагьана: «Аникай Гьаман куьрсара»+. 10Гьамана Мардахай куьрсарун патал гьазурнавай тарагъаждикай Гьаман вич куьрсарайла, пачагьдин хъел алатна+.

8

Кьисметди чувудриз чин ачухна

8^1А юкъуз пачагьди чувудрин душман Гьаманан кӀвал Эстерав вахгана; Мардахай пачагь акваз кӀанз адан вилик атана, вучиз лагьайтӀа Эстера пачагьдиз Мардахай вичин мукьвади тирди малумарнавай. 2Пачагьди Гьаманавай къахчур вичин закӀал алудна, ам Мардахаяв вугана; Эстера, лагьайтӀа, Мардахай Гьаманан кӀвализ килигдайди яз тайинарна+. 3Эстера пачагьдин вилик, адан кӀвачерив игисна, Агаган тухумдай тир Гьамана чувудриз акъудай чӀуру фенд акъвазара лугьуз, шехьиз, минетарун давамарзавай+. 4Пачагьди вичин къизилдин аса Эстерал яргъи авуна; Эстер кӀвачел къарагъна ва пачагьдин вилик акъвазна+
5лагьана: «Пачагь, вун сагърай. Эгер ваз гьакӀ кӀан ятӀа ва эгер ви патай заз хатур аватӀа, за тӀалабзавай кар ви вилик гьахълуди ятӀа ва зун ви вилериз бегенмиш ятӀа, къуй Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьамана ви вилаятра чувудар терг ая лагьана кхьенвай чарар къуватдай вегьена кьулухъди хтунин патахъай къарар кхьирай, 6вучиз лагьайтӀа завай зи халкьдин кьилел къвезвай мусибатриз гьикӀ килигиз хьурай? ГьикӀ завай зи мукьва-кьилийрин кьиникьиз килигиз хьурай?» 7Ахашвереш пачагьди Эстеразни чувуд Мардахаяз лагьана: «Ингье, за Гьаманан кӀвал Эстерав вахгана, Гьаман вич чувудрал гъил хкажунай тарагъаждиз акъудна; 8Чувудрикай квез вуч кхьиз кӀан ятӀа, гьам пачагьдин тӀварцӀелай кхьихь ва пачагьдин закӀалдалди тестикьара, вучиз лагьайтӀа пачагьдин тӀварцӀелай кхъенвай ва пачагьдин закӀалдалди тестикьарнавай къарарар дегишардай ихтияр авайди туш»+. 9Гьа чӀавуз пуд лагьай, яни Сиван вацран къанни пуд лагьай юкъуз пачагьдин мирзейриз эверна ва Мардахая гьикӀ лагьанатӀа, гьа саягъда чувудриз, регьберриз, вилаятрин чӀехибуруз ва Гьиндистандилай Кушдал къведалди авай вишни къанни ирид вилаятдин гьакимриз, гьар са вилаятдиз вичин кхьинралди ва гьар са халкьдиз вичин чӀалалди, чувудризни чпин чӀалалди чарар кхьена+. 10Мардахая чарар Ахашвереш пачагьдин тӀварцӀелай кхьена ва абур пачагьдин закӀалдалди тестикьарна, ахпа а чарар пачагь патал махсусдаказ чпин жинс кутунвай балкӀанраллай чархачийрив вугана ракъурна+. 11А чарара кхьенвай: «Пачагьди гьар са шегьерда авай чувудриз санал кӀватӀ хьана чпин уьмуьр хуьдай, халкьдин ва вилаятрин кьилевай ва чеб чувудрихъ галаз душманвиле авай къуватлу ксар, абурун аялар, папар рекьидай ва абурун мулкар тарашдай ихтияр 12Ахашвереш пачагьдин вири вилаятра са юкъуз – цӀикьвед лагьай вацран, яни Адар вацран цӀипуд лагьай юкъуз – гузва. 13Чувудар а юкъуз чпин душманрилай кьисас къахчуз гьазур жедайвал, къарар кхьенвай чарар, вири халкьариз къанун яз малумарун патал, гьар са вилаятдиз ракъура». 14Пачагьдин буйругъ гваз фейи чархачияр йигин балкӀанраллаз энгел тахьана ва тадиз рекье гьатна. Шушан къеледани и къарар малумарнай+. 15Якъутдинни лацу рангунин, пачагьдиз хас парталар ва къизилдин таж алаз, назнази ва туьнт яру аба алаз Мардахай пачагьдин кӀваляй экъечӀна. Шушан шегьердин агьалийриз гзаф шад ва хвеши хьана. 16Чувудар патални и вахт экв аватнавайди, шадди, хушбахтлуди ва вирида абуруз гьуьрметзавайди тир. 17Адан къарар агакьай гьар са вилаятда, гьар са шегьерда, гьар са чкада чувудар патал шадвал, хвешивал ва суварин югъ ва межлисар авай. Уьлкведин гзаф халкьарикай чувудар хьанай, вучиз лагьайтӀа абуруз чувудрикай кичӀе хьанвай.

9

Чувудри чпин душманар тергзава

9^1ЦӀикьвед лагьай вацран, яни Адардин цӀипуд лагьай юкъуз, пачагьдин буйругъни къарар кьилиз акъудна кӀандай вахт алукьнавай юкъуз чувудрин душманриз чпин гьукум чувудрин винел эцигунин умуд авай, амма крар терсина хьана, чувудри чпи чпин гьукум эцигнай,+
2чпиз писвал авурбур рекьин патал чувудар чпин шегьерра, Ахашвереш пачагьдин вири вилаятра санал кӀватӀ хьана: абурун хура садавайни акъвазиз хьанач, вучиз лагьайтӀа вири халкьариз кичӀе хьанвай. 3Вилаятра авай вири гьакимри, регьберри, вилаятрин чӀехибуру ва пачагьдин крар кьилиз акъудзавайбуру чувудрин пад кьуна, вучиз лагьайтӀа Мардахаяхъай абуруз виридаз кичӀе хьанвай. 4Вучиз лагьайтӀа пачагьдин векил Мардахай зурба кас тир, адан машгьурвал вири вилаятра чкӀанвай; вучиз лагьайтӀа а кас, Мардахай, къвердавай виниз хкаж жезвай. 5Чувудри чпин душманар тураралди гатазвай, рекьизвай, тергзавай ва чпиз вуч кӀандатӀани гьам абуруз ийизвай. 6Шушан къеледа чувудри вад виш кас кьена ва тергна. 7Абур гьакӀ Паршандатани, Далфунни, Аспатани, 8Паратани, Адалияни, Аридатани, 9Пармаштани, Арисайни, Аридайни, Вайзатани, 10яни чувудрин душман Гьаммедатадин хва Гьаманан цӀуд хвани, яна кьена, амма тараш-талан авун патал чувудри чпин гъил яргъи авунач. 11Шушан къеледа а юкъуз пачагьдиз кьейибурун кьадардикай лагьана. 12Пачагьди вичин паб Эстераз лагьана: «Шушан къеледа чувудри вад виш кас ва Гьаманан цӀуд хва кьена ва тергна; абуру пачагьдин амай вилаятра вуч авуна? Ви мурад вуч я? Ам кьилиз акъатда. Мад вахъ гьихьтин тӀалабун ава? Гьамни кьилиз акъудда»+. 13Эстера лагьана: «Пачагь, вун сагърай. Эгер ваз гьакӀ кӀан ятӀа, къуй Шушанда авай чувудриз къе вуч авунатӀа гьам пакани ийидай ихтияр це, къуй абуру Гьаманан цӀуд хцин мейитни тарагъаждикай куьрсаррай». 14Пачагьди гьакӀ ая лагьана буйругъна. Шушанда и кардин патахъай къарар акъудна ва Гьаманан цӀуд хвани куьрсарнай. 15Адар вацран цӀукьуд лагьай юкъуз Шушанда авай чувудар мад гъилера кӀватӀ хъхьана ва абуру мад пуд виш кас кьена, амма абуру тараш-талан авунал чпин гъил яргъи авунач. 16Пачагьдин вилаятра авай чувударни кӀватӀ хьана, абуру чпин уьмуьр хуьн патал ва чеб душманрикай секин хьун патал пудкъанни цӀувад агъзур кас кьена, амма тараш-талан авун патал чпин гъил яргъи авунач. 17Им Адар вацран цӀипуд лагьай юкъуз хьайиди тир; гьа и вацран цӀукьуд лагьай юкъуз абуру ял яна ва а югъ чпин суварин ва шадвилин йикъаз элкъуьрна. 18Шушанда авай чувудар и вацран цӀипуд лагьай ва цӀукьуд лагьай юкъузни кӀватӀ хьана, амма абуру а вацран цӀувад лагьай юкъуз ял яна ва а югъ чпин суварин ва шадвилин йикъаз элкъуьрна. 19Гьавиляй хуьруьнэгьли чувудри, цлар галачир гъвечӀи шегьерра яшамиш жезвайбуру Адар вацран цӀукьуд лагьай югъ шадвилени демина аваз, суварин югъ хьиз тухузва, сада садаз тӀуьн-хъун гузва.

Пурим сувар тестикьарун

20Мардахая Ахашвереш пачагьдин вилаятра авай вири мукьва ва яргъа чувудриз и вакъиайрикай кхьена чарар ракъурна. 21А чарара чувудри гьар йисуз Адар вацран цӀукьуд ва цӀувад лагьай йикъар сувар яз тестикь авуникай кхьенвай. 22А йикъар чувудар чпин душманрикай секин хьайи йикъар яз ва а варзни абурун пашманвал шадвилиз элкъвей варз яз, шел-хвал – суварин йикъаз элкъвейди яз къейд авуникай ва а йикъар демина ва шадвилин, сада садаз тӀуьн-хъун ракъурдай ва кесибриз садакьаяр гудай йикъар яз тестикь авуникай кхьенвай. 23Чувудри чпи ийиз эгечӀнавай крар ва Мардахая абуруз кхьенвай чарар чпин адет яз кьабулна. 24ГьикӀ Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьаманаз, чувудрин душмандиз, вири чувудар тергдай фикир хьанайтӀа ва чувудар къирмишунин ва терг авунин патахъай пур, яни чип вегьенайтӀа,+
25ва гьикӀ Эстер пачагьдин патав фенайтӀа ва гьикӀ пачагьди вичин цӀийи чарчелди Гьамана чувудриз акъудзавай чӀуру фенд адан вичин, яни Гьаманан кьилел гъанайтӀа, амни адан рухваяр тарагъаждикай гьикӀ куьрснайтӀа, гьадакай Мардахая вичин чарче кхьенвай. 26Гьавиляй а йикъариз пурим лагьанай, ам пур гафуникай хьанва. Гьавиляй гьа чарчихъ галаз ва чпиз акур ва чеб гьакӀ ийидай чкадал атай крарихъ галаз сад яз, 27чувудри чпини ва абурун веледрини ва абурухъ галаз сад хьайибуруни чпин адет яз кьабулна, а кьве югъ, гьа кхьенвайвал, гьар йисуз вичин вахтунда сувар хьиз къейд авунин къарар акъудна. 28Гьар несилда ва тухумда, гьар вилаятда ва гьар шегьерда а йикъар рикӀел аламукьдайбур ва сувар хьиз кьиле тухудайбур авуна; Пуримдин йикъар чувудри мад дегиш техъйидайвал ва чувудрин веледрин рикӀелай а йикъар алат тийидайвал авуна. 29Абихайилан руш ва пачагьдин паб Эстерани чувуд Мардахая чпин вири кьетӀивилелди мад са чар кхьена. А цӀийи чарчени сифтегьан чарара авай буйругъ къилиз акъуд лагьанвай+. 30А чарар, саламдин гьахълу гафар галаз, вири чувудриз, Ахашверешан пачагьлугъдин вишни къанни ирид вилаятдиз ракъурна+. 31А чарче, чувуд Мардахаяни пачагьдин паб Эстера Пурим гьикӀ тестикьарнаватӀа чувудри чеб ва чпин веледар патал а йикъар, гьакӀ къабулун, яни сив хуьдай ва шехьдай йикъар хьиз къейд авун кӀевелай эмирзавай+. 32Гьа икӀ, Эстеран эмирдалди Пуримдикай лагьанвай гаф тестикьарна ва ам ктабда кхьена.

10

Мардахаякай чувудрин къаюм жезва

10^1Ахпа Ахашвереш пачагьди чилел ва гьуьлуьн атӀайрал[*] харж эцигна. 2Пачагьдин къуватдин ва къудратдин крарикай ва ада вичин гьуьрметдалди Мардахаян дережа хкажуникай къейдер Мидиядин ва Персиядин пачагьдин кӀвалахар къейд ийизвай ктабда кхьенва+. 3Гьадахъ галаз сад яз, чувуд Мардахай Ахашвереш пачагьдин вахтунда кьвед лагьай кас тирдакай, ам чувудрикай лап чӀехи гьаким ва вичихъ гзаф кьадар чувуд стхайрин арада виридан рикӀ алайди тирдакай кхьенва, вучиз лагьайтӀа ада вичин халкьдиз хъсанвал жагъурзавай ва ам вичин тайифадин хийир патал рахазвай+.

* 1:1 Ахашвереш – чи эрадал къведалди 404-358 йисара пачагъвал авур персерин пачагъ. Ам Артаксеркс хьиз малум я.

* 1:1 Куш – алай аямдин Судандинни Эфиопиядин чилерал хьайи къадим вилаят.

* 1:10 Хесис – хеси авунвай кас.

* 2:5 Бан-бубаяр – улу-бубаяр.

* 2:16 Им чи девирдал къведалди тахминан 478-йис жезва.

* 3:4 Ва я икӀ гъавурда акьуна кӀанда: Мардахая вичи вич тухузвай жуьре жерме тавуна амукьдани-амукьдачни килигун патал.

* 3:9 ЦӀуд агъзур талант – 340 тонндиз барабар я.

* 3:13 Адар варз – чувудрин календарда цӀикьвед лагьай варз.

* 7:4 Ва я икӀ гъавурда акьуна кӀанда: зун кисдай, вучиз лагьайтӀа и бедбахтвал пачагь инжиклу ийизвай кьван чӀехиди туш.

* 10:1 АтӀа – гьуьлуьн юкьвал алай гъвечӀи кьурамат.

+ 1:1 Эс. 8:9, Эс. 9:30
+ 1:10 Эс. 7:9
+ 1:19 Эс. 8:8,
+ 1:20 Эф. 5:33
+ 2:1 Эс. 1:19-20
+ 2:15 Эс. 9:29
+ 2:23 Эс. 6:2, Эс. 10:2
+ 3:7 Эс. 9:24, Эс. 9:26,
+ 3:8 Кр. 16:20
+ 3:10 Хьн. 41:42, Эс. 8:2
+ 3:12 Эс. 8:9
+ 3:13 Эс. 8:10,
+ 3:15 Эс. 8:14
+ 4:7 Эс. 3:9
+ 4:8 Эс. 3:14
+ 5:1 Эс. 4:16
+ 5:2 Эс. 4:11
+ 5:3 Эс. 7:2, Мрк. 6:23
+ 5:8 Эс. 7:3
+ 5:9 Эс. 3:1
+ 5:10 Эс. 6:13
+ 5:11 Эс. 9:7-10, Эс. 3:1
+ 5:14 Эс. 6:4, Эс. 7:9-10
+ 6:1 Эс. 2:23, Эс. 10:2
+ 6:2 Эс. 2:21-22
+ 6:4 Эс. 5:14, Эс. 7:9-10
+ 6:13 Эс. 5:10
+ 7:1 Эс. 5:3, Мрк. 6:23
+ 7:3 Эс. 5:8
+ 7:4 Эс. 3:9
+ 7:6 Эс. 3:10
+ 7:9 Эс. 1:10, Эс. 5:14, Эс. 6:4,
+ 7:10 Хьн. 40:22
+ 8:2 Хьн. 41:42, Эс. 3:10
+ 8:3 Эс. 3:1
+ 8:4 Эс. 5:2
+ 8:8 Эс. 3:12
+ 8:9 Эс. 1:1, Эс. 3:12, Эс. 1:22
+ 8:10 Хьн. 41:42, Эс. 3:10, Эс. 3:13
+ 8:14 Эс. 3:15
+ 9:1 Эс. 3:13
+ 9:12 Эс. 5:6, Эс. 7:2
+ 9:24 Эс. 3:7
+ 9:29 Эс. 2:15
+ 9:30 Эс. 1:1, Эс. 8:9
+ 9:31 Эс. 4:3
+ 10:2 Эс. 2:23, Эс. 6:1-2
+ 10:3 Хьн. 41:40,

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=LEZ

Картаяр - Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

Картаяр - Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

1. Рутан ктабда къалурнавай чкаяр

2. Ашуррин империя

3. Персерин империя

Рутан ктабда къалурнавай чкаяр

Ашуррин империя

Персерин империя

Table of Contents

- Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар: Эстер

- Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

- СИФТЕ ГАФ

- Эстер

- Гьахьун
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10

- Картаяр - Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

- Рутан ктабда къалурнавай чкаяр
- Ашуррин империя
- Персерин империя